افسانه دزدان دريايي در دنياي واقعي
رضا طهماسبي

بيش از دو هفته از آزادي کشتي «ايران-ديانت» که از چين به مقصد رتردام هلند در حرکت بود، در سواحل سومالي مي گذرد. مذاکرات بين شرکت کشتيراني جمهوري اسلامي و ربايندگان کشتي به طول کشيد و ظاهراً با پرداخت مبالغي کشتي از اسارت آزاد شد. چند ماهي است که دزدان دريايي آب هاي سومالي و خليج عدن يکي از پرترددترين مسيرهاي حمل و نقل دريايي را به ناامن ترين منطقه دريايي دنيا تبديل کرده اند. پنج گروه فعال از دزدان دريايي با قايق هاي تندرو، مجهز به سلاح هاي گرم و اتوماتيک هر لحظه در کمين کشتي هاي عبوري نشسته اند. در حالي که فقر و بيکاري بسياري از شهروندان سوماليايي را آزار مي دهد روي آوردن به شغلي که سالانه تا 30 هزار دلار عايدي خواهد داشت، وسوسه يي غيرقابل تحمل براي پيوستن به گروه دزدان دريايي در اين کشور است.

افسانه دزدان دريايي

هميشه تصور ما از دزدان دريايي همان ملوانان کثيف و ژوليده با کلاه هاي بزرگ، چشم بند سياه يا يک پاي چوبي بوده که با يک کشتي بادباني با پرچم سياه رنگ معروف خود در ميان درياها و اقيانوس ها سرگردانند و منتظر هستند تا به کشتي هاي در حال عبور حمله کنند و وسايل و محموله هاي با ارزش آنها را غارت کنند. امروز با هر کسي از دزدان دريايي صحبت مي کني با تعجب مي پرسد مگر هنوز هم دزدان دريايي وجود دارند ؟ کمتر کسي فکر مي کرد دزدان دريايي با توجه به پيشرفت هاي حاصل شده در قرن اخير در امور کشتي سازي و دريانوردي توانسته باشند حيات خود را ادامه دهند. ولي همه مي دانيم نه تنها دزدان دريايي هنوز در مناطق زيادي از آ ب هاي جهان به کشتي ها حمله ور مي شوند، بلکه آنها هم همپاي دنياي مدرن رشد و پيشرفت کرده اند.

آنها هم اکنون براي هجوم به کشتي هاي عظيم الجثه از قايق هاي تندرو، کشتي هاي بزرگ پشتيباني و انواع سلاح هاي سبک و سنگين استفاده مي کنند. دزدان دريايي جديد با استفاده از همين وسايل نوين هر ساله در درياها و اقيانوس ها به کشتي هاي زيادي اعم از تجاري، باربري و تفريحي حمله ور مي شوند و اقدام به سرقت هاي مسلحانه يا حتي کشتي ربايي مي کنند. قصه هايي که از کاپيتان لينچ يا لانگ جان سيلور خوانده ايد به شکل مدرن و امروزي آن در درياها وجود دارد.

مناطق ناامن و پرخطر

نقاط خاصي در ميان آب هاي جهان هستند که با توجه به وضعيت جغرافيايي و خشکي هاي اطراف يا حتي نوع سيستم حکومتي کشورهاي اطراف، مناطق محبوب دزدان دريايي به شمار مي آيند.

تنگه مالاکا، منطقه يي بين سه کشور اندونزي، مالزي و سنگاپور که داراي جزاير متعدد و فراوان است در سال هاي اخير بهترين منطقه براي دزدان دريايي و ناامن ترين منطقه براي حرکت کشتي ها محسوب مي شود. آب هاي کشور مالزي نيز هميشه آمار بالايي از کشتي ربايي و حمله به کشتي ها را داشته است. غير از اين مناطق مي توان آب هاي نيجريه در آفريقا و مناطقي در امريکاي مرکزي و حوزه درياي کارائيب را هم نام برد. براي کاهش آمار سرقت هاي مسلحانه به کشتي ها و محموله هاي آنها، تدابير امنيتي خاصي انديشيده شده و ناوهاي جنگي به اين مناطق خطرناک هدايت شده اند. ولي از آنجا که طبق قوانين بين المللي کشتي هاي تجاري، باربري و مسافربري حق حمل هيچ گونه سلاح گرم حتي براي حفظ امنيت را هم ندارند موفقيت چنداني در جلوگيري از دستبردها در دريا حاصل نشده است.

آغاز بحران

با اين همه وجود دزدان دريايي و حملات آنها به کشتي ها، براي تمام شرکت هاي کشتيراني و موسسات وابسته امري طبيعي تلقي مي شد اما بحران هنگامي آغاز شد که هجوم هاي مسلحانه در يکي از پرترددترين مسيرهاي کشتيراني اوج گرفت و سرقت محموله تبديل به کشتي ربايي و گروگانگيري شد. خليج عدن متصل کننده درياي سرخ و کانال سوئز به اقيانوس هند است. تمام کشتي هايي که بين آسيا و اروپا و حتي امريکا در حرکت هستند به جاي طي مسير طولاني و دور زدن آفريقا از آب هاي کشور آفريقاي جنوبي از طريق خليج عدن وارد درياي سرخ شده و با طي کانال سوئز به آب هاي اروپا راه پيدا مي کنند. خليج عدن از شمال به يمن، از جنوب به کشور سومالي و از غرب به کشور کوچک جيبوتي متصل است.

امتياز کوتاه کردن مسير باعث شده هر روز تعداد زيادي کشتي از اين خليج بگذرد و به آب هاي اروپا يا آسيا ادامه مسير دهند. اين مساله باعث شد در سال گذشته و امسال دزدان دريايي سومالي دست به سرقت هاي متعدد از کشتي هاي عبوري بزنند. سومالي که از سال 1991 فاقد يک دولت قدرتمند و باثبات است محل مناسبي براي دزدان دريايي به شمار مي رود. از آنجايي که سومالي فاقد نيروي دريايي است هرگز توان برقراري امنيت در آب هاي کشورش را نداشته است. رئيس جمهور سومالي عبدالله يوسف نيز چندي پيش با اذعان به حملات متعدد دزدان سوماليايي به کشتي ها به طور رسمي اعلام کرد کشورش توانايي مقابله با دزدان را ندارد و از ديگر کشور ها خواست تا خود براي تامين امنيت کشتي هايشان اقدام کنند. آمار حمله به کشتي هاي عبوري که در سال 2004 در اين منطقه هشت مرتبه ثبت شده بود در سال 2007 به 13 رسيد. جالب اينکه در 9 ماهي که از سال 2008 سپري شده دزدان سوماليايي به 54 کشتي حمله ور شده اند و بيش از نيمي از آنها را ربوده اند.

اما سرآغاز بحران 21 آگوست سال جاري بود. دزدان سوماليايي که پيش از آن يک کشتي اسپانيايي و يک يخ شکن انگليسي را به همراه خدمه آن ربوده و در ازاي آزادي آن تقاضاي پول کرده بودند، سپيده دم يک کشتي ايراني، سپس يک کشتي ژاپني و پس از آن يک کشتي آلماني را در اين خليج ربودند و به آب هاي سومالي منتقل کردند.

ربودن سه کشتي در يک روز سر و صداي زيادي به پا کرد و اين باعث شد همه نگاه ها به سوي اين منطقه معطوف شود.

کشتي ايران- ديانت در اسارت دزدان سوماليايي

کشتي «ايران-ديانت» که با 29 خدمه براي انجام تعميرات در چين به سر مي برد پس از پايان تعميرات به اجاره شرکت هنريش آلمان با محموله سنگ ها و مواد معدني به مقصد رتردام هلند حرکت کرد. در سپيده دم 21 آگوست در حالي که اين کشتي بيش از 200 مايل با آب هاي سومالي فاصله داشت به محاصره قايق هاي تندرو و دزدان دريايي درآمد. دزدان دريايي با استفاده از طناب از اطراف کشتي بالا آمدند و آن را تصرف کرده و به سمت آب هاي سومالي هدايت کردند. پس از آن مذاکرات بين شرکت کشتيراني جمهوري اسلامي و دزدان دريايي براي آزادي کشتي و خدمه آن برگزار شد که به نتيجه هم رسيد.

اقدامات نظامي، سارکوزي پيشرو

پس از اين وقايع شوراي امنيت سازمان ملل به امريکا و اتحاديه اروپا اجازه داد از ناوهاي جنگي خود براي سرکوب دزدان دريايي استفاده کنند. در حالي که قبلاً فاصله امن از آب هاي پرخطر سومالي 50 مايل تعيين شده بوده هم اکنون به کشتي ها توصيه مي شود حداقل فاصله خود با آب هاي سومالي را 200 مايل در نظر بگيرند. در بين کشتي هاي ربوده شده، قايقي فرانسوي با دو سرنشين نيز حاضر بود که دزدان از دولت فرانسه تقاضاي پول در ازاي آزادي دو تبعه اين کشور داشتند. برخلاف اسپانيا، مالزي و انگليس که از در مذاکره با دزدان وارد شده و با پرداخت پول هايي که هيچ وقت مبالغ آن فاش نشد، کشتي هاي خود را آزاد کردند، کماندوهاي فرانسوي به فرمان نيکلا سارکوزي رئيس جمهور فرانسه براي آزادي گروگان ها آماده شدند.

کماندوهاي فرانسوي با حمله يي در نيمه شب نه تنها موفق به آزادي دو گروگان خود شدند بلکه شش تن از دزدان دريايي را به اسارت گرفته و يکي از آنها را نيز به هلاکت رساندند. پس از آن سارکوزي از ديگر کشورها نيز خواست مذاکرات خود با دزدان سوماليايي را قطع کنند و از نيروي نظامي و قهري براي آزادي کشتي هاي خود و سرکوب دزدان دريايي استفاده کنند. اما راه حل پيشنهادي سارکوزي توجه چنداني به خود جلب نکرد و ساير مالکان کشتي ها همچنان راه مذاکره را براي آزادسازي کشتي ها و خدمه آن در پيش گرفتند و اقدام نظامي براي اين کار به همان يک بار محدود شد.

مرکز بين الملل دريايي

مرکز بين الملل دريايي در سال 1981 زير نظر اتاق بازرگاني بين المللي تشکيل شد.

اين مرکز بدون انجام هيچ فعاليت تجاري، روي مسيرهاي حرکت در درياها، تبادل اطلاعات دريايي و ثبت اطلاعات مربوط به درياها فعاليت مي کند. دفتر ثبت دزدي هاي دريايي و مسلحانه عليه کشتي ها که در اين مرکز فعال است نه تنها اطلاعات مربوط به حمله هاي دريايي و کشتي ربايي را ثبت مي کند بلکه با استفاده از خطوط تلفن، امواج راديويي و بي سيم به کمک کشتي هايي مي رود که مورد حمله قرار گرفته اند. اين دفتر با دريافت پيام هاي کشتي مورد حمله، موقعيت کشتي را به نزديک ترين کشتي نظامي در آن منطقه اطلاع مي دهد و از آن براي کمک به کشتي مورد هجوم کمک مي گيرد.

اين کار در ماه هاي اخير در منطقه خليج عدن نيز به کار گرفته شد که البته تنها در سه مورد موفقيت آميز گزارش شده است. اين دفتر اخيراً گزارش کاملي با استفاده از آمار و ارقام مستند درباره کشتي ربايي و سرقت هاي مسلحانه در درياها تهيه کرده و ارائه داده است. بر پايه اين گزارش سرقت هاي دريايي از سال 2003 که 445 فقره بوده است تا سال 2006 روند نزولي داشته و به 239 فقره رسيده است. اما در سال 2007 با افزايش بيش از 10درصد به 263 فقره رسيده است.

در سال 2007 بيشترين تعداد حمله به کشتي ها 43 فقره و در آب هاي اندونزي گزارش شده است که البته نسبت به سال 2006 که اين رقم معادل 50 فقره بوده، کاهش داشته است. افزايش 10 درصدي کل دزدي هاي دريايي در سال 2007 متوجه قاره آفريقا و به طور خاص نيجريه و سومالي است. در سال 2007 در نيجريه دزدان دريايي 42 بار به کشتي هاي عبوري حمله ور شده اند در حالي که در سال 2006 فقط 12 بار مرتکب اين عمل شده بودند. سومالي نيز در سال 2007 سه برابر سال 2006 شاهد دزدي هاي مسلحانه بوده است. اين رقم از 10 به 31 فقره در سال 2007 افزايش يافت.

در ميان دزدي هاي سال 2007 طبق گزارش هاي واصله در 72 مورد دزدان مسلح به تفنگ بودند، 67 مورد دزدان چاقو و سلاح سرد داشتند و در 14 مورد از ساير سلاح ها استفاده کرده اند. در 110 مورد باقي مانده نيز اشاره يي به سلاح هايي که دزدان در اختيار داشتند، نشده است. در سال گذشته ميلادي بيشترين نوع وسايل حمل و نقل دريايي که مورد حمله دزدان دريايي قرار گرفته اند را کشتي هاي تجاري کانتينربر تشکيل مي دهند. اين کشتي ها سال گذشته 53 بار از طرف دزدان دريايي مورد هجوم واقع شده اند. علت اين امر نيز جذابيت محموله هاي اين کشتي ها براي دزدان اعلام شده است. پس از اين نوع کشتي ها، تانکرهاي حامل مواد شيميايي و نفت به واسطه ارزش ذاتي کالاهاي مورد حمل قرار دارند که 52 بار مورد هجمه قرار گرفته اند. کشتي هاي حامل کالاهاي عمومي نيز که 36 بار مورد حمله واقع شده اند، رتبه سوم در جدول ناوگان حمل و نقل دريايي را به خود اختصاص داده اند.

تمامي کشتي هايي که در آب هاي آزاد دنيا به حمل و نقل کالا يا مسافر مشغول هستند، از پرچم کشور مالک کشتي استفاده مي کنند؛ حتي اگر مالک کشتي يک بانک خارجي باشد، کشتي ملزم به استفاده از آن پرچم است. به همين دليل 50 درصد کشتي هاي ايراني با پرچم کشورهاي خارجي حرکت مي کنند. محمدحسين داجمر مديرعامل شرکت کشتيراني، دليل اين عمل را خريد اين کشتي ها با استفاده از وام بانک هاي خارجي مي داند. داجمر در حالي که تاکيد مي کند مالک اين کشتي ها کشتيراني جمهوري اسلامي است بيان مي کند طبق قرارداد تا پايان بازپرداخت وام ها اين کشتي ها با پرچم کشوري که بانک وام دهنده متعلق به آن است، تردد مي کنند.

براساس پرچم هاي برافراشته بر فراز کشتي ها، در سال 2007 تعداد 42 فروند کشتي مورد حمله پرچم کشور پاناما را با خود داشته اند. پس از پاناما، 28 کشتي با پرچم ليبي و 23 کشتي با پرچم سنگاپور در حرکت بوده اند که مورد هجوم قرار گرفتند.

با اين همه در سال گذشته کشتي هاي آلماني بيش از ساير کشتي ها در دنيا مورد حمله دزدان دريايي قرار گرفته اند. پس از آلمان کشتي هاي سنگاپوري هدف دزدان دريايي قرار گرفته اند. کشتي هاي سنگاپوري سال گذشته 42 بار طعم مواجهه با دزدان و سارقان در دريا را چشيده اند.

کشتي هاي مهد تمدن اروپا، يونان نيز که سال گذشته 24 بار توسط دزدان دريايي تخليه شده اند، در جدول رتبه بندي کشورهايي که کشتي هايشان قبل از رسيدن به مقصد توسط دزدان تخليه بار شده، در رتبه سوم قرار گرفته اند.

دفتر ثبت اطلاعات دزدي هاي دريايي و مسلحانه عليه کشتي ها مناطق خطرناک و ناامن دريايي براي عبور و مرور کشتي ها را به تفکيک بيان کرده است. طبق اين گزارش منطقه آسياي شرقي و اقيانوس هند، بنگلادش، اندونزي، تنگه مالاکا، فيليپين و تنگه سنگاپور جزء مناطق ناامن معرفي شده اند. نکته جالب اينکه در اين مناطق بيشتر سرقت ها هنگامي اتفاق افتاده است که کشتي ها لنگر انداخته بودند.

در حوزه آفريقا و درياي سرخ، نيجريه، سومالي و خليج عدن جزء ناامن ترين مناطق محسوب مي شوند. با توجه به افزايش تعداد کشتي ربايي ها و سرقت هاي مسلحانه در منطقه در سال 2007 و 9ماهه گذشته سال جاري اين مناطق هم اکنون خطرناک ترين و ناامن ترين مناطق جهت کشتيراني محسوب مي شوند.

با اينکه ناوها و کشتي هاي جنگي امريکا و اتحاديه اروپا در مسير خليج عدن و سومالي با تجمع و تمرکز در نقاط مختلف سعي در ايجاد دالاني امن براي عبور کشتي ها داشته اند هنوز موفقيت چنداني کسب نکرده اند و کشتي ربايي ها در منطقه کماکان ادامه دارد. طبق گزارش هاي منتشر شده، دزدان اين منطقه مجهزترين دزدان دريايي هستند.

اين دزدان که براي حمله به کشتي ها از قايق هاي تندرو مجهز به سلاح هاي گرم و اتوماتيک استفاده مي کنند، توسط يک «کشتي مادر» نيز پشتيباني مي شوند. داشتن اين تجهيزات به دزدان اين امکان را داده تا به کشتي هاي غول پيکر در حال حرکت نيز حمله کنند. سواحل شرقي و شمال شرقي سومالي که به آب هاي خليج عدن مي پيوندند ناامن ترين مناطق شناخته شده اند. طبق دستورات جديد صادر شده، ناوهاي حاضر در منطقه بايد حضور هر نوع کشتي و قايق در آب هاي منطقه را به اطلاع برسانند.

در آب هاي امريکاي جنوبي، مرکزي و حوزه درياي کارائيب؛ برزيل و پرو جزء مناطق ناامن به شمار مي آيند. در ساير آب هاي آزاد نيز از درياي عرب نام برده مي شود که اکثر حملات در آن به کشتي ها و قايق هاي کوچک صورت گرفته است.

با اين همه دفتر ثبت دزدي هاي دريايي و مسلحانه عليه کشتي ها اعلام مي کند تعداد زيادي از سرقت هاي دريايي نيز از سوي مالکان و کشورهاي متبوع شان گزارش نمي شود.

سرانجام کشتي ربايي ها

نيکلا سارکوزي پس از آنکه با استفاده از کماندوهاي ارتش فرانسه توانست گروگان هاي فرانسوي را از چنگ دزدان سوماليايي آزاد کند، اعلام کرد در حال حاضر دزدان 15 کشتي و بالغ بر 150 گروگان را به اسارت گرفته اند. دزدان براي آزادي هر کشتي و تعداد خدمه آن به طور ميانگين بين 5/1 تا 3 ميليون دلار باج خواهي مي کنند. گرچه ارقام دقيق پول هاي پرداخت شده توسط مالکان طبق تبصره يي نانوشته هرگز اعلام نمي شود اما از آنچه براساس شنودهاي راديويي به دست آمده اعلام شده مالک انگليسي براي آزادي کشتي خود 9/1 ميليون دلار پول به سارقان پرداخته است.

بر همين اساس اعلام شد دزدان بابت آزادي دو فروند کشتي مالزيايي و يک فروند کشتي ژاپني تقاضاي 9 ميليون دلار کرده اند. مبلغ درخواستي دزدان سوماليايي براي کشتي ايراني نيز دو ميليون دلار اعلام شد که توسط محمدحسين داجمر مديرعامل کشتيراني تکذيب شد